KORISTI OD VITAMINA C MOGU BITI IMPRESIVNE!

Za razliku od većine biljnih i životinjskih vrsta, ljudski organizam ne može sam sintetizirati vitamin C . Zbog svoje rastvorljivosti samo u vodi, ne prolazi kroz masne membrane ćelija i ne može se skladištiti u tkivima, pa se mora redovno unositi hranom. Zato kažemo da je vitamin C (poznat i kao L-askorbinska kiselina) esencijalan nutrijent, s mnogo značajnih uloga i povezan s impresivnim zdravstvenim benefitima.

Zapravo, koristi koje organizam ima od optimalnog statusa vitamina C i njegove uloge u očuvanju zdravlja daleko nadilaze granice prvobitnog razumijevanja njegove funkcije i uloge u sprečavanju posljedica koje nastaju samo kod njegovog ozbiljnog deficita (npr. skorbut). Međutim, treba imati u vidu da su podaci, prikupljeni u nacionalnoj anketi o istraživanju zdravlja i ishrane u SAD-u (NHANES) od 2003. do 2004. godine, pokazali da čak i u razvijenim zemljama oko 7,1 posto osoba starijih od šest godina ima dosta ozbiljan manjak vitamina C, sa serumskim koncentracijama ispod 11,4 μmol/l.

Uloga vitamina C u našem organizmu

U organizmu vitamin C igra vrlo važne uloge. Neophodan je u sintezi kolagena, što je važno za normalno funkcioniranje krvnih sudova, kože, desni, zuba, hrskavice kostiju i zuba, gdje kolagen ima važnu ulogu u njihovom održavanju i zaštiti. Studije su, također, pokazale da uzimanje vitamina C može skratiti vrijeme regeneracije tkiva, odnosno zarastanja rana i prijeloma. Vitamin C pomaže funkciju imunog/odbrambenog sistema, potičući stvaranje i aktivnost bijelih krvnih ćelija, povećavajući nivo interferona i imuni odgovor posredovan kroz antitijela. Vitamin C pospješuje apsorpciju željeza, pogotovo tzv. ne-hem željeza iz biljne hrane (već 100 mg vitamina C može povećati apsorpciju željeza za 67 posto) i olakšava pretvaranje folne kiseline u njen aktivni oblik, čime stimulira formiranje funkcionalnih crvenih krvnih ćelija.

Djeluje i kao antihistaminik te može pomoći u olakšavanju simptoma alergija. Vitamin C obavlja funkciju enzimskog kofaktora, ali ima i važnu antioksidativnu funkciju (kojom štiti ćelije cijelog organizma od oštećenja izazvanog nakupljanjem tzv. slobodnih radikala – stanjem oksidativnog stresa koje se povezuje s mnogim hroničnim bolestima), uz aktivnu ulogu u obnavljanju drugih važnih antioksidanata (studije su pokazale da povećano konzumiranje vitamina C može podići nivoe plazmatskih antioksidansa za 30 posto). Učestvuje u sintezi nekoliko ključnih biomolekula, a ima ulogu i u regulaciji gena i održavanju integriteta našeg genoma.

Koliko vitamina C trebamo?

Vitamin C nalazimo u mnogim vrstama voća i povrća, uključujući tropsko voće, jagode, kivi, dinju, papriku, brokule, prokulice, kelj, kupus, paradajz… Preporučeni prosječni dnevni unos vitamina C iznosi 75-90 mg za žene, do 90-110 mg za muškarce (preporučeni unos za pušače je dodatno viši za 35 mg dnevno nego za nepušače jer su pušači pod povećanim oksidativnim stresom uzrokovanim toksinima u dimu cigarete).

Primjera radi, preporučenu količinu vitamina C sadrži jedna čaša soka cijeđene naranče ili grejpa, jedna šolja jagoda, dvije šolje brokula ili dva limuna, četiri krompira, šest paradajza ili devet jabuka. Osobe koje ne unose redovno preporučene količine vitamina C u hrani, potrebe organizma mogu zadovoljiti dodacima prehrani koji sadrže vitamin C. Prirodna i sintetička L-askorbinska kiselina su hemijski identične i nisu poznate razlike u vezi s biološkim djelovanjem ili bioraspoloživošću.

Iako nema pouzdanih naučnih dokaza da su doze vitamina C do 10 g dnevno štetne po zdravlje, zbog mogućih proliva i želučanocrijevnih smetnji, gornja granica je dogovorno postavljena na 2 g dnevno kod odraslih, 1,8 g kod adolescenata, 1,2 g kod starije djece, a 0,4-0,65 g kod mlađe djece. Kod osoba predisponiranih za formiranje oksalatnih kamenaca u bubrezima savjetuje se da ne prelaze doze vitamina C od 1 g dnevno.
Zdravi bubrezi lako izlučuju svaki višak vitamina C. Budući da vitamin C povećava apsorpciju željeza, povišene doze vitamina C trebaju izbjegavati osobe koje imaju bolesti povezane s prekomjernim nakupljanjem željeza (hemokromatoza, hemosideroza), a treba voditi računa i da izrazito visoke doze vitamina C mogu interferirati s metabolizmom bakra, još jednog esencijalnog nutrijenta.

Kombinirani dokazi iz metaboličkih, farmakokinetičkih i opservacionih studija te iz randomiziranih kontroliranih istraživanja podržavaju konzumiranje dovoljnih količina vitamina C kako bi se postigle ravnotežne koncentracije u plazmi od najmanje 60-80 μmol/l. Dok jedan dio zdravih mladih odraslih osoba može postići ove koncentracije u plazmi dnevnim unosom vitamina C od najmanje 200 mg, osobe koje imaju niži kapacitet apsorpcije vitamina C, kao i starije osobe, trebaju najmanje 400 mg dnevno kako bi se osigurale koncentracije potrebne za zasićenje tkiva.

Rizične grupe za manjak vitamina C

Osobe u rizičnim i određenim populacijskim grupama mogu imati posebne koristi od povećanog unosa vitamina C. Tu prvenstveno spadaju aktivni i pasivni pušači, osobe s jednoličnom prehranom, osobe s poremećajem apsorpcije i određenim hroničnim bolestima, ali i novorođenčad hranjena samo kuhanim kravljim mlijekom. Povećan unos vitamina C može koristiti osobama starije dobi, alkoholičarima, osobama koje uzimaju droge, oboljelima od AIDS-a, hipertireoidizma, tuberkuloze, osobama izloženim hroničnom stresu, osobama koje se oporavljaju od operacije, osobama koje imaju opekline ili rane ili prijelome kostiju, te onima izloženim zagađenjima iz okoline. Bolesnici sa zatajenjem bubrega i na hemodijalizi izloženi su opasnosti od nedostatka vitamina C, s tim da se njima preporučuje savjetovanje s ljekarom prije primjene dodatnog vitamina C.

Manjak vitamina C se može javiti i kod uzimanja acetilsalicilne kiseline (ASK), tetraciklinskih antibiotika ili oralnih kontraceptiva te je prilikom primjene ovih lijekova potrebno osigurati prehranu ili dodatke prehrani bogate vitaminom C. Ipak, iznimno visoke doze vitamina C nisu preporučljive uz ASK, budući da to zakiseljava mokraću, što može otežati izlučivanje ASK i dovesti do zadržavanja viših koncentracija ASK u organizmu duže nego što je potrebno.

Koristi od vitamina C u širokom spektru patoloških stanja

Na stotine studija provedenih na animalnim modelima pokazalo je da vitamin C povećava otpornost organizma na infekcije izazvane bakterijama, virusima i protozoama (ili ih ublažava) te reducira učestalost komplikacija. Ipak, najviše se istraživanja bavilo običnom prehladom. U metaanalizi 53 kontrolirana istraživanja iz 2013. godine procijenjen je učinak dodavanja vitamina C na učestalost, trajanje i težinu obične prehlade, gdje je uočeno konstantno blagotvorno djelovanje vitamina C na smanjenje trajanja simptoma.

Utjecaj vitamina C na smanjenje trajanja prehlade kreće se čak do 39 posto, a korist je bila veća kod mlađih osoba. U pet istraživanja je potvrđeno da kod osoba izloženih fizičkim naporima/stresu dodavanje vitamina C može prepoloviti učestalost pojave virusnih infekcija gornjih dišnih puteva. Jedno kontrolirano kliničko istraživanje pokazalo je da su osobe koje su uzimale 500 mg vitamina C na dan imale 66 posto niži rizik za pojavu tri ili više prehlada u petogodišnjem periodu u poređenju s onima koje su uzimale 50 mg na dan vitamina C u obliku dodataka prehrani.

U nekim studijama je pokazano da više doze vitamina C imaju jače djelovanje. Poznato je da prehlada smanjuje nivo vitamina C u imunokompetentnim bijelim krvnim ćelijama, što daje osnovu za uzimanje dodataka prehrani s vitaminom C u višim dozama od preporučenih dnevnih.

Zbog snažne antioksidativne aktivnosti, potencijalno preventivna uloga vitamina C u razvoju različitih hroničnih i degenerativnih bolesti predmet je velikog broja istraživanja. Najčešće se navode istraživanja uloge vitamina C u prevenciji kardiovaskularnih i malignih bolesti, te bolesti očiju.
Kao snažan antioksidans, vitamin C može pozitivno djelovati na smanjenje oksidacije tzv. lošeg ili LDL holesterola, čiji porast često prethodi raznim kardiovaskularnim bolestima, naročito aterosklerozi (proces zadebljanja i oštećenja zida krvnih sudova) i posljedično srčanom i moždanom udaru. Vitamin C može dodatno reducirati koncentracije holesterola za 0,2 mmol/l i triglicerida za 0,23 mmol/l.

Osim toga, promjene u strukturi i funkciji vaskularnog endotela koji pokriva unutrašnju površinu krvnih sudova (endotelna disfunkcija) smatraju se ranim korakom u razvoju ateroskleroze, a čak i kratkoročno dodavanje vitamina C smanjuje endotelnu disfunkciju kod osoba s aterosklerozom, zatajenjem srca i šećernom bolešću.

Analiza devet prospektivnih kohortnih studija, objavljena 2004. godine u časopisu “American Journal of Clinical Nutrition”, pratila je više od 290.000 odraslih osoba tokom približno 10 godina. Utvrđen je 25 posto niži rizik za koronarnu bolest srca (tj. anginu pektoris i srčani udar) kod osoba koje su uzimale više količine vitamina C u obliku dodataka prehrani u poređenju s ispitanicima koji nisu uzimali vitamin C. Maksimalno smanjenje rizika za koronarnu bolest srca zahtijeva dnevni unos vitamina C od najmanje 400 mg.

Jedno evropsko prospektivno istraživanje potvrdilo je nakon skoro 13-godišnjeg praćenja više od 20.000 osoba da su više serumske koncentracije vitamina C povezane s manjim rizikom od zatajenja srca kod odraslih osoba, i obrnuto. Za svako povećanje vitamina C u plazmi od 20 μmol/l uočeno je skoro 10-postotno smanjenje rizika od zatajenja srca.
U istoj studiji je potvrđeno i da su pojedinci s najvišim plazmatskim koncentracijama vitamina C imali za 42 posto manji rizik od moždanog udara u poređenju s onima koji su imali najniže koncentracije. Ovo je potvrđeno i kasnijom metaanalizom 17 prospektivnih studija koja je ukazala na 19 posto niži rizik od moždanog udara kod osoba s najvišim nasuprot najnižem unosu vitamina C u prehrani, te 38 posto manji rizik od moždanog udara kod osoba s najvišim nasuprot najnižih koncentracija vitamina C.

Novijim spoznajama potvrđuje se snažna povezanost vitamina C i moždanog udara, tako da se nizak nivo vitamina C u organizmu sve češće predstavlja kao rizični faktor za cerebrovaskularne bolesti, baš kao i visoki krvni pritisak, prekomjerna tjelesna masa i redovna konzumacija alkohola.
U studiji o prehrani i zdravlju Američkog nacionalnog instituta za zdravlje iz 2011. godine, koja je obuhvatila 232.007 učesnika, svakodnevna upotreba vitamina C u dodacima prehrani bila je povezana sa 9-postotnim smanjenjem rizika od razvoja šećerne bolesti tipa 2 (neovisnog o inzulinu) u poređenju s pojedincima koji nisu koristili dodatni vitamin C.

Jedno drugo kontrolirano istraživanje kod pacijenata sa šećernom bolesti tipa 2 liječenih metforminom ukazalo je na pozitivan efekt dnevnog dodatka 500 mg vitamina C tokom 12 mjeseci na ograničavanje kardiovaskularnih faktora rizika koji doprinose komplikacijama povezanim s dijabetesom (poboljšanje markera kontrole šećera u krvi i parametara masnoća u krvi), uz procijenjeno smanjenje rizika od budućih neželjenih kardiovaskularnih pojava tokom perioda od 10 godina.

Objavljen je velik broj epidemioloških studija koje su proučavale obrnuto proporcionalnu vezu između unosa vitamina C (i hranom i dodacima prehrani) i rizika od razvoja raznih malignih bolesti, najčešće kod karcinoma dojke, jednjaka, želuca, vrata maternice, prostate, pluća i debelog crijeva, no zaključci nisu konačni. Potencijalno zaštitno djelovanje vitamina C danas se uglavnom objašnjava sposobnošću vitamina C da kao snažan antioksidans neutralizira slobodne radikale prije nego što oštete molekulu DNK, odnosno održavanjem integriteta genoma.

Istraživanja sugeriraju da oksidativni stres i upalni procesi u centralnom nervnom sistemu mogu povisiti rizik od razvoja demencije, poput Alzheimerove bolesti. Tako su uočene i niže koncentracije vitamina C u plazmi kod pacijenata s Alzheimerovom bolešću, u poređenju sa kognitivno zdravim osobama, ali i bolje kognitivne funkcije ili niži rizik od kognitivnog oštećenja uz više koncentracije vitamina C u plazmi. Čini se da dodavanje vitamina C može imati zaštitne efekte ukoliko ga osobe izložene riziku ne unose u dovoljnim količinama iz hrane.

Razvoj katarakte (mrene) i makularne degeneracije direktno se povezuje sa štetnim djelovanjem slobodnih radikala. Posljednjih godina su istraživači dokazali da se rizik od očnih bolesti značajno smanjuje uz optimalan status antioksidanata u organizmu, prvenstveno vitamina C i E. Prema rezultatima nekih studija, povećanim unosom navedenih tvari i njihovim zaštitnim efektima rizik od katarakte može se smanjiti 27-60 posto.
Kao vrsta artritisa, giht (ulozi) je karakteriziran veoma visokim koncentracijama mokraćne kiseline (urata) u krvi, napadima akutne nastale upale i naslagama kristala mokraćne kiseline u blizini zglobova.

Modifikacije prehrane i životnog stila mogu biti od pomoći i kod prevencije i kod liječenja gihta. Prospektivna studija koja je pratila 46.994 muškarca tokom 20 godina otkrila je da je ukupni dnevni unos vitamina C bio obrnuto proporcionalno povezan s pojavom gihta. Rezultati ove studije su ukazali da vitamin C u dodacima prehrani može biti od pomoći u prevenciji, smanjujući rizik od gihta za 44 posto.

Na kraju spomenimo da je u nekoliko velikih prospektivnih studija uočena značajna obrnuto proporcionalna veza između plazmatskih koncentracija vitamina C i ukupne stope smrtnosti, te smrtnosti uzrokovane kardiovaskularnim bolestima, koronarnom bolešću srca i nekim malignim bolestima. U EPIC-Norfolk studiji, poslije približno četiri godine praćenja oko 20.000 muškaraca i žena starosti od 45 do 79 godina, uočen je odnos u kojem je svako povećanje koncentracije vitamina C za 20 μmol/l bilo praćeno procijenjenim smanjenjem rizika od ukupne smrtnosti za oko 20 posto. I ovi rezultati potvrđuju da koristi od vitamina C mogu biti zaista impresivne te da još nismo otkrili sve šta trebamo znati o ovom dragocjenom nutrijentu.

Vitamin C u dodacima prehrani

Vitamin C se u dodacima prehrani najčešće nalazi u obliku askorbinske kiseline, ali dostupan je i u mnogim drugim oblicima. Međutim, vrlo je malo naučnih dokaza o boljoj apsorpciji ili učinkovitosti pojedinih oblika vitamina C.

Odnedavno je na tržištu prisutan CVit ®,tablete za žvakanje koje sadrže 500 mg vitamina C u obliku kombinacije askorbinske kiseline i natrij-askorbata, u kojem se askorbinska kiselina nalazi u tzv. puferskom stanju. Smatra se da je askorbinska kiselina u ovom stanju manje kisela i manje agresivna prema sluznici želuca, što može biti prednost kod osoba koje imaju osjetljiviju sluznicu želuca i koje žele izbjeći mučninu ili žgaravicu. Zbog toga mnoge osobe, poput trudnica, smatraju da su vitamini koji se žvaču mnogo lakši za želudac, a mogu se uzeti u bilo koje doba dana.

Tablete za žvakanje se lakše koriste od čvrstih oralnih oblika poput tableta i kapsula, i više odgovaraju mlađim korisnicima i osobama koje ne mogu ili ne vole gutati velike tablete. CVit ®,tablete za žvakanje su obogaćene prijatnom voćnom aromom grejpa. Žvakanje izlaže sadržaj tablete pljuvačci koja sadrži probavne enzime, a koju se žvakanjem potiče na lučenje, pa se probava i apsorpcija vitamina C obavljaju prirodnije, poput hrane u stomaku.

CVit ®, se može preporučiti u stanjima smanjenog unosa ili povećanih potreba za vitaminom C kod:
– virusnih infekcija (npr. prehlada, gripa, COVID-19…),
– drugih infekcija različitog porijekla,
– hroničnih bolesti (npr. srčane, krvožilne…),
– hroničnog stresa, umora i iscrpljenosti,
– povećanog fizičkog i psihičkog napora,
– nakon hirurških zahvata i tokom rekonvalescencije,
– krvarenja iz desni,
– nedostatka željeza i anemija,
– rana i opekotina i prijeloma kostiju koji sporo ili teško zarastaju,
– nekih malignih bolesti,
– jednolične prehrane (naročito tokom zime i ranog proljeća),
– hipetireoidizma,
– ahlorhidrije i poremećaja apsorpcije,
– febrilnih bolesti i upalnih poremećaja (npr. dijarealnih),
– pušača,
– osoba koje konzumiraju alkohol,
– starijih osoba…

Facebook komentari