Osnovni tipovi konstitucije tijela

Autor: Prim. mr. sc. dr Melida Hasanagić, specijalista porodične medicine

U bioantropološkom smislu, pod konstitucijom se podrazumijeva karakteristična manifestacija sveukupnog morfološko-anatomskog, funkcionalnog i psihičkog ustrojstva organizma. Imajući u vidu organizaciono-funkcionalni integritet svakog živog bića, sasvim je jasno da je parcijalno proučavanje pojedinih elemenata i cjeline biofizičkog, fiziološkog, mentalnog i etološkog sklopa određenih osoba i njihovih skupina najčešće uvjetovano metodološkim ograničenjima u posmatranju personalne sveukupnosti. Suglasno tome, u općoj i medicinskoj antropologiji i psihologiji dominiraju četiri osnovna pristupa analizi psihofizičkog ispoljavanja u kojima se posmatraju: biofizička, funkcionalna, psihička i homeopatska konstitucija.

Fizička konstitucija čovjeka primarno je definirana ukupnim i parcijalnim mjerama tjelesne dužine, obima, mase i snage te njihovim određenim relacijama i antroposkopskim pokazateljima morfološko-anatomskih svojstava općeg habitusa. U funkcionalnoj konstituciji pretežno su posmatrani odnosi među najvitalnijim elementima biofizičkih i psihičkih osobenosti ispitanika. Pokazatelji i osnove psihičkog ustrojstva (posebno struktura i karakter ličnosti, temperament i druga mentalna svojstva) pokušavaju se, također, dovesti u vezu s morfosomatskim i funkcionalnim osobinama, dok se homeopatska konstitucija odnosi na cjelokupni sistem organizaciono-funkcionalnog i psihičko-etološkog ispoljavanja individue. 

Izvori i činioci opće konstitucijske varijacije su i egzogene i endogene prirode. Među egzogenim determinantama dominiraju utjecaji ekoloških, nutricionih i zdravstveno-higijenskih faktora, a od unutrašnjih najznačajniji su genetički, biohemijsko-fiziološki i nervni faktori. Za razliku od egzogenih i ostalih endogenih, genetičke osnove konstitucijske varijacije su relativno rijetko proučavane, pa su i njihovi efekti ostali gotovo sasvim nepoznati. Ipak, gemelološkom metodom je procijenjeno da endodermalna, mezodermalna i ektodermalna komponenta ukupnog fenotipa ispoljava dosta heterogen (i relativno nizak) stepen heritabilnosti (h) i da su, u tom pogledu, uočljive međuspolne razlike. Morfološko-anatomsku i funkcionalnu konstituciju ljudskog organizma (kao i svih ostalih živih bića) proučava somatologija (nauka o tijelu), a psihičku – psihologija (nauka o psihi). Specijalno područje ovih nauka je tipologija osobenih konstitucijskih entiteta, tj. prepoznatljivih tipova somatske (somatotipova) i psihičke strukture. 

OSNOVNI POKAZATELJI TJELESNE KONSTITUCIJE 

Visina i oblik ljudskih bića variraju u nasljedno omeđenim granicama. Stas (rast), odnosno ukupna tjelesna visina, ima posebno kompleksnu biološku kontrolu, s veoma visokim stepenom heritabilnosti (muškarci: 0,79; žene: 0,92). Kao što je već naglašavano, najniži ljudi današnjice su Pigmeji, s prosječnom visinom muškaraca od oko 137 cm i žena od oko 135 cm (u nekim zairskim plemenima i 134 cm odnosno 124 cm.). Najviši su Niloti (pleme Tuci ili Vatusi) gornjonilskog područja (okolina jezera Čad), gdje prosječna visina odraslih muškaraca iznosi oko 185 cm, a mnogih i više od 215 cm. Među najvišima su i dinaridi (Crnogorci u prosjeku 177 cm, a trebinjski Hercegovci čak 183 cm), nordidi (Švedi – oko 176 cm) i stanovništvo nekih engleskih regija (Saterland – 176,5 cm) – među ljudskim grupama za koje se uobičajeno kaže da su “visoke” (Švedi i dr.) i “niske” (Italijani, Japanci i dr.) razlike u prosječnoj visini iznose tek 5-8 cm. U svim populacijama i svim sredinskim uvjetima osnovni diferencirajući faktor tjelesne visine je spolna pripadnost. Tako isti kompleks odgovornih gena kod muškaraca je sa oko 6 posto ekspresivniji, tj. po 1 cm više na svakih 15 cm ženskog stasa. Osnovu spolne diferencijacije ovog svojstva i tjelesnih proporcija čine specifičnosti rasta skeleta i općeg razvoja organizma. Oblik tijela je u najvećoj mjeri određen kvantitativnim odnosima koštane, mišićne i masne mase, njihovom distribucijom i plastikom, međusobnim relacijama tjelesnih dimenzija i obima, odnosno pokazateljima ukupne konstitucije organizma. Dok su svojstva skeletne konstitucije pretežno određena hereditarnim faktorima, “meka” tkiva su pod snažnim utjecajem okolinskih činilaca i načina života. Spolna diferencijacija oblika tijela upadljivo je naglašena: isti genotipovi kod muškaraca i žena mogu imati veoma različite efekte u mnogim detaljima strukture skeleta i mekih tkiva. Kod muškaraca kosi mišići su relativno grublji, deblji i snažniji, grudi su šire, duže i deblje, a ruke i noge – duže i snažnije. Kod žena su ramena i pleća ravnija, oblija i više strma, bokovi su širi i veći, a obje strukture su prostranije i popunjene s više masnog tkiva. 

Uhranjenost (debljina), kao jedan od najznačajnijih determinatora oblika tijela, i gojaznost (kao njena veoma markantna kategorija) privlače posebnu naučnu i opću pažnju. Primjenom blizanačkog metoda uočeno je da neuhranjenost (mršavost) i gojaznost imaju značajne nasljedne predispozicije. Iste kategorije stepena uhranjenosti se, naime, daleko češće javljaju kod identičnih nego kod dvojajnih dvojki (u oba spola). Vjeruje se da geni za uhranjenost djeluju na nivou hormonalne regulacije na taj način što neke osobe iz istog “sirovinskog materijala” stvaraju (i deponiraju) mnogo više masti (po jedinici količine i kvaliteta konzumirane hrane) nego druge. To neposredno doprinosi porastu ukupne tjelesne mase i promjeni tjelesnih dimenzija, proporcija i oblika. Oblik glave, koji se definira različitim stepenima brahikefalnosti (široko-ovalan oblik) i dolihokefalnosti (duguljasto-ovalan oblik), odnosno mezokefalnosti, također je u velikoj mjeri nasljedno određen, iako na to mogu utjecati i režim ishrane, način života i neki drugi vanjski i unutrašnji faktori. To, naročito, ilustrira frekvencija pojedinih oblika u populacijama karakterističnog genetičkog sastava (većim ili manjim “rasnim skupinama”), kao i njihova distribucija u rodoslovnim stablima (uključujući i blizance). Brahikefalni oblik je češći kod mongoloida, a dolihokefalni kod negroida, dok su u različitim skupinama kavkazoida frekventniji jedan od ovih ili prijelaznih oblika. 

SISTEMI I KRITERIJI KLASIFIKACIJE SOMATOTIPOVA

Još od antičkih vremena posebnu pažnju privlače moguće veze između fenotipova somatske i psihičke konstitucije, naročito kada je riječ o devijantnim mentalnim svojstvima i stanjima. Hipokrat je pretpostavio da ukupno psihofizičko ustrojstvo svakog organizma, ustvari, zavisi od balansa četiri konstitutivna elementa (krv, sluz, žuta i crna žuč) i da moguće prevage jednog od njih izazivaju odgovarajuća stanja, promjene temperamenta i sklonosti ka određenim bolestima. Kada je riječ o fizičkoj konstituciji, on posebno izdvaja apoplektični (niski i debeli) i ftizički (visoki i suhi) fenotip.

Galen je hipokratsku podjelu definirao kao četiri tipa temperamenta: sangvinički, flegmatični, kolerični, melanholični. Tu psihofizičku varijaciju neki fiziolozi (npr. Pavlov) kasnije objašnjavaju funkcionalnim osobenostima organizma i opisuju kao: jako neuravnotežen i razdražljiv, jako uravnotežen i brz, jako uravnotežen i spor, slabi tip konstitucije, odnosno: uravnotežen, inhibiran, inertan, paradoksalan tip.

U savremenoj sintezi veoma različitih pristupa ovoj kategorizaciji određeni duševni poremećaji  se, također, dovode u neposrednu vezu s fenotipovima morfološko-anatomske (biofizičke) konstitucije, kao što su: ciklotimična, paranoična, shizoidna, perverzna, mitomatična, hiperemotivna, zanesenjačka, epileptoidna.

Izbor kriterija za determinaciju individualne pripadnosti konstitucijskim tipovima i u savremenoj antropološkoj praksi je veoma heterogen i neusaglašen. 

Na osnovu izvjesnih specifičnosti u detaljima polaznih metodskih pristupa, razvijalo se nekoliko “škola” konstitucijske biotipologije, među kojima su najuvjerljivije (i najšire prihvaćene) francuska, italijanska, njemačka i američka. 

Novija varijanta kriterija biotipološkog sistema prema francuskoj školi (Martiny i ostali) posebno naglašava embrionalno porijeklo dominirajućih organa i opći habitus, pa razlikuje: (1) entoblastični, (2) mezoblastični, (3) kordoblastični i (4) ektoblastični tip konstitucije.

 Italijanska škola sve konstitucijske komponente svrstava u četiri osnovne skupine – morfološke (habitus), humoralno-funkcionalne (temperament), karakterne, intelektualne – koje “kao strane piramide” odražavaju i uokviruju individualni psihofizički fenotip.

U novije vrijeme, prema njemačkoj školi, posebnu popularnost ima kategorizacija po Kretschmeru, koji diferencira: astenični ili leptosomni (visok, vitak, uskogrud), atletski (mišićav, uglast, širokih ramena), piknički (nizak, debeo, obal), displastični tip konstitucije; ovaj posljednji je rezultat disharmonične funkcije endokrinih žlijezda i neizbalansiranog razvoja.

Individualna pripadnost tipovima prema američkoj školi:

 (1) endomorf

 (2) mezomorf

 (3) ektomorf

– određuje se na osnovu prosječnih vrijednosti u procjeni razvijenosti odgovarajućih organa i kompleksija. Ekstremno endomorfna konstitucija se označava sa 7,1,1 – mezomorfna sa 1,7,1 i ektomorfna sa 1,1,7; ostali odnosi razvijenosti tri posmatrana kompleksa pripadaju prijelaznim (posrednim) somatotipovima.

Facebook komentari