Šta je reumatoidni artritis i kako nastaje?

Autorica: Doc. dr Ljubinka Božić Majstorović, specijalista interne medicine, subspecijalista reumatologije, UKC RS

Reumatoidni artritis (RA) je hronično upalno reumatsko oboljenje koje prije svega zahvata zglobove, ali nerijetko i unutrašnje organe, nervni sistem i kožu. Spada u grupu tzv. sistemskih bolesti vezivnog tkiva. Upala počinje u sinovijalnoj membrani –  opni koja oblaže unutrašnjost zgloba i koja obezbjeđuje stvaranje zglobne tečnosti i ishranu zglobne hrskavice. Kao posljedica dolazi do stvaranja  panusa  – umnoženog  tkiva upaljene sinovijske  membrane koje  ima zloćudne osobine. Naime, panus tokom bolesti “razjeda” zglobnu hrskavicu, zglobne okrajke kostiju, ali i sve ostale strukture zgloba.  Najznačajniji simptomi  i  znaci  bolesti  su  bol,  dugotrajna  jutarnja  ukočenost  i  deformacije zglobova.

Koliko često se javlja reumatoidni artritis? 

To je široko rasprostranjena bolest, a prisutna je u skoro svakog stotog stanovnika na zemaljskoj kugli. Češće se javlja u žena, a naročito u periodu između četvrte i šeste decenije života. 

Koji su uzroci nastanka ove bolesti?  

Uzrok bolesti je još uvijek nepoznat. Pretpostavlja se da kod genetski predisponirane jedinke pod uticajem faktora spoljne sredine bakterija ili virusa dolazi do pojave bolesti.  Kada govorimo o ulozi nasljednog faktora treba istaći sklonost oboljevanju osoba sa specifičnim genskim obilježjima.Osim toga, značajna uloga u progresiji  bolesti se pripisuje i stresnim situacijama i lošim navikama kao što je pušenje. Treba  istaći važnost hormonalnih faktora odnosno češće oboljevanje žena.

Šta je odlika početka bolesti? 

Tipično,  reumatoidni artritis počinje podmuklo, sa sporim razvojem simptoma i znakova, što može trajati nedeljama pa i mjesecima. Najčešće, prve tegobe koju osjete oboljeli su jutarnja ukočenost jednog ili više zglobova, praćeni bolom prilikom pokreta. Broj zahvaćenih zglobova je različit, ali je obično veći od pet. U  početku broj zahvaćenih zglobova može biti i manji, ali se kasnije umnožava.

Koji su zglobovi najčešće zahvaćeni? 

Kao po pravilu, mali zglobovi šaka i stopala. Nešto rjeđe laktovi, koljena i skočni zglobovi, a još rjeđe ramena i kukovi. Veoma je bitno da je simetrično zahvatanje zglobova.

Jutarnja  ukočenost, koja  traje  duže  od  1 h, predstavlja možda i najznačajniju odliku bolesti koja reumatoidni artritis razlikuje od drugih upalnih reumatskih bolesti. Mogu biti prisutni i opšti simptomi upalne bolesti: gubitak apetita, tjelesno propadanje i povišena tjelesna temperatura.

Kako prepoznati bolest? 

Ako  osjećate  bolove  prvenstveno  u  malim  zglobovima  šaka  i  stopala  i jutarnju  ukočenost  dužu  od  jednog  sata  već  nekoliko  nedelja  i  pored  primjene antireumatika kao što je ibuprofen ili diklofenak obavezno potražite pomoć vašeg ljekara u primarnoj zdravstvenoj zaštiti. Nakon što ste ljekaru objasnili tegobe, ljekar će pri pregledu posebnu pažnju obratiti na znake upale zglobova – artritisa. Od pet klasičnih znakova upale najčešće se registruju otok zgloba i poremećaj funkcije što je uz prisutan bol sasvim dovoljno za dijagnozu artritisa. Naročito značajan podatak je postojanje simetričnog artritisa – odnosno postojanja artritisa na istim zglobovima npr. obje ruke ili oba koljena. Znaci artritisa mogu postojati na sitnim zglobovima šaka, ručja, lakatnim zglobovima, koljenima, člancima… Bol pri pasivnim pokretima zgloba, smatramo mogućim znakom upale u zglobu. U uznapredovaloj  bolesti  mogu  se  naći  deformiteti  i  ograničenja  pokreta  zgloba.

Posebno značajan znak za ranu dijagnozu bolesti je bol u malim zglobovima prstiju šake pri rukovanju ili znak stezanja. Treba napomenuti da definitivnu dijagnozu bolesti treba da postavi reumatolog koji potom i započinje terapiju.

Vanzglobne manifestacije bolesti

Iako su zglobovi uvijek u fokusu pregleda, treba reći da brojni drugi organski sistemi takođe mogu biti zahvaćeni. Ove manifestacije javljaju se uglavnom kod seropozitivnih (bolesnika sa reumatodnim faktorom), češće u muškaraca. 

Najčešće vanzglobne manifestacije su sljedeće:

reumatoidni čvorići, kao najkarakterističnija manifestacija javlja se u oko 20-30% oboljelih. Najčešće se javljaju na  ekstenzornim stranama ruku i laktova.

oštećenje srca i pluća – moguća je zahvaćenost plućne maramice, fibroza pluća, a simptomi mogu oponašati razne druge plućne bolesti.

očne  manifestacije,  zahvaćena  je  rožnjača  i  konjuktiva  oka  – keratokonjuktivitis, bolesnik može imati osećaj suhoće očiju, uz bol i crvenilo zahvaćenog oka.

Od brojnih drugih navodimo i uvećanje slezene uz smanjenje broja leukocita (Feltyjev sindrom), što može biti praćeno brojnim infektivnim komplikacijama.

Oko 10-15% bolesnika razvije tzv. sekundarni Sjogrenov sindrom, češće kod osoba ženskog pola, koji karakteriše hroničnu upalu pljuvačnih i suznih žlijezda. Ovo rezultira smanjenim lučenjem pljuvačke i suza. Moguća je suhoća i iritacija gotovo svih sluzokoža.

Šta je reumatoidni faktor? 

To je antitijelo prema sopstvenim antitijelima iz klase imunoglobulina M. Predstavlja obilježje bolesti jer je pozitivan u oko 70% bolesnika. Danas se primjenjuje u kliničkoj praksi i određivanje još jednog antitijela prema tzv. cikličnom citrulisanom peptidu (CCP-RA) koje je prisutno u krvi preko 90 % oboljelih.

Kakva je prognoza i tok bolesti?

Tok RA često nije lako predvidjeti. Na osnovu praćenja kliničkih, laboratorijskih i radioloških karakteristika bolesti zapaženo je sljedeće:

– određeni stepen invaliditeta, unutar 10 godina od početka bolesti, prisutan je u oko dvije trećine oboljelih.

prosječna dužina života je kod oboljelih muškaraca kraća za oko 7 godina u odnosu na zdrave, dok je kod žena očekivano skraćenje dužine života 3 godine.

mortalitet ovih bolesnika gotovo dva puta veći od populacije zdravih osoba a najčešći uzroci smrti su manifestacije rane ateroskleroze (infarkt srca i mozga).

– naročito su ugroženi bolesnici sa vanzglobnim manifestacijama, manjim funkcionalnim kapacitetom, nižim socioekonomskim statusom i lošijom edukacijom.

Ukratko, može se zaključiti da reumatoidni artritis dovodi do invalidnosti i skraćuje život oboljelih.

Terapija reumatoidnog artritisa 

U osnovi terapija se može podijeliti na nefarmakološku koja obuhvata program  dozirane  fizičke  aktivnosti,  dijetu,  redukciju  stresa,  dobro  poznavanje sopstvene bolesti i farmakološku koja je bazirana na upotrebi lijekova.  Postoje tri različite grupe lijekova koji se koriste u terapiji reumatoidnog artritisa. Tu je grupa dobro poznatih nesteroidnih antinflamatornih lijekova, zatim glukokortikoidi, kao i posebna grupa lijekova koji su u stanju da promijene tok bolesti. 

  1. Nesteroidni antiinflamatorni lijekovi

Lijekovi iz ove grupe služe uglavnom za kontrolu bola i mogu imati minimalan protivupalni efekat. 

  1. Glukokortikoidi 

Ovi lijekovi takođe djeluju antiupalno, ali u stanju su i da modulišu stepen imunološkog odgovora. Osim sistemskog davanja, mogu se davati i lokalno u vidu injekcije u sam oboljeli zglob. Zbog svog brzog dejstva, kao i smanjenja tegoba, mogu se koristiti kao tzv. terapija premoštavanja, dok drugi lijekovi ne počnu da djeluju, ali i kao kontinuirana terapija kod oboljelih koji nemaju dobru kontrolu bolesti. Takođe treba  napomenuti  da  se  glukokortikoidi  mogu  davati  lokalno u zglob putem intraartikularnih injekcija radi smirivanja upale.

  1. Bazični hemijski antireumatici

Lijekovi koji mogu da mijenjaju tok bolesti imaju ogroman značaj jer osim  što ublažavaju simptome, mogu i značajno promijeniti tok same bolesti, odnosno usporiti progresiju zglobnih promjena. Pošto je sasvim jasno da zglobne promjene    nastaju  već  rano  u  početku  bolesti,  danas  insistiramo  na  ranoj i agresivnijoj terapiji lijekovima iz ove grupe. 

  1. Biološka terapija reumatoidnog artritisa

Posebno treba napomenuti grupu bioloških lijekova, koji predstavljaju biološke DMARD-ove (eng. Disease-Modifying Antirheumatic Drug).  Do sada je već sintetisan veći broj ovakvih lijekova kao npr. inhibitori TNF-alfa (etanercept,  infliksimab,  ili adalimumab kao jedan od najnovijih predstavnika  ove  grupe)  i  interleukina  1 (anakinra)  i  monoklonsko antitijelo usmjereno ka B limfocitima (rituksimab) i T limfocitima (abatacept).

Treba posebno naglasiti da su biološki lijekovi napravili pravu revoluciju u terapiji reumatoidnog artritisa jer u velikog broja bolesnika skoro potpuno mogu uvesti bolest u mirnu fazu-remisiju.

  1. Fizikalna terapija 

Procedure fizikalne terapije su sastavni dio liječenja bolesnika sa reumatoidnim artritisom kako u aktivnoj tako i u fazi smirene bolesti – remisije. Primarni cilj je očuvanje funkcije zglobova u najvećem mogućem stepenu. U okolnostima kada nepovratno dođe do oštećenja prije svega velikih tzv. nosećih zglobova kukova i koljena  ortopedska  hirurgija  putem  ugradnje  vještačkih  zglobova  sve  više omogućuje ovim bolesnicima kvalitetan život.

Facebook komentari