Šta su afte i kako ih liječiti

Autor: Dr. Šefika Muslić-Ibranović, specijalista pedijatrije

Afte su jedno od najčešćih oboljenja sluznice usne šupljine. Naziv afte potječe od grčke riječi aftal, što znači ”pečenje”, ”žarenje”. To su male, bolne rane koje se pojavljuju unutar usta i imaju sklonost učestalom ponavljanju. One uzrokuju bol i nelagodu koja je nesrazmjerna s njihovom veličinom. Time ometaju neke svakodnevne funkcije (jedenje, gutanje, govor). Najčešće se pojavljuju na pomičnim dijelovima usne šupljine, na jeziku, sluznici obraza i usana, a kod herpesom uzrokovanog oblika nalaze se i na tvrdom nepcu i gingivama (desnima).

Učestalost javljanja afti

Afte su bolest mlađe populacije. Češće se pojavljuju kod djece, djevojaka i mlađih žena nego kod starijih osoba. Prevalencija bolesti u općoj populaciji kreće se od 10 do 25 posto. Najčešće se javljaju u periodu od 10. do 19. godine života, a kod većine ljudi se s godinama spontano prestanu pojavljivati. Bolest je češća među ljudima višeg socioekonomskog statusa, kod osoba koje su često izložene stresu, a kod svake treće osobe koja pati od učestalog ponavljanja afti dokazana je obiteljska predispozicija. 

Uzroci pojavljivanja afti

Pravi uzrok pojavljivanja afti nije poznat, ali je poznat čitav niz predisponirajućih faktora koji mogu doprinijeti njihovom nastanku. To su: 

– porodična predispozicija (42 posto osoba s aftama ima srodnike koji, također, pate od afti)

– anemija zbog nedostatka željeza ili folata i drugih vitamina iz B skupine

– neutropenija (smanjenje broja neutrofilnih leukocita u krvi)

– mehaničke ozljede u usnoj šupljini (iritacija od napuknutog zuba ili zubne proteze, neadekvatno četkanje zubi, nošenje aparatića i sl.)

– alergijska stanja i osjetljivost na određene sastojke hrane (gluten, konzervansi…)

– emocionalni stres (studenti tokom ispita)

– fizička iscrpljenost

– neki metabolički i hormonalni poremećaji

– hronične bolesti koje dovode do slabljenja funkcije imunološkog sistema

Kako izgledaju afte?

Afte su sitne tačkaste ulceracije, tj. bolne ranice na sluznici usne šupljine. Bijele su ili žućkaste boje, pravilnih rubova, a okolna sluznica je crvenkasta i bolna. Nekoliko dana prije izbijanja afti na tom mjestu se mogu osjetiti peckanje i svrbež.

Mogu se pojaviti u tri klinička oblika: malene afte, velike afte i herpetični gingivostomatitis.

Malene afte (minor afte) se pojavljuju na sluznici obraza ili usana, veličine su 2-10 mm, često se pojavljuju u skupinama od po dvije-tri, nestaju same od sebe u roku od 7 do 10 dana, ne ostavljaju ožiljke.

Velike afte (afte maior) imaju promjer veći od 10 mm, traju 10-30 dana jer se radi o dubljoj rani koja traje duže i sporije zacjeljuje, često ostavljaju ožiljke.

Herpetični gingivostomatitis je najčešći oblik aftoznog stomatitisa kod djece. Najčešće obolijevaju djeca između prve i pete godine. Javlja se kao primarna infekcija s virusom herpesa (HSV-1), naročito kod male djece. Može biti uzrokovan i s HSV-2 kod orogenitalnog kontakta. Inkubacija traje 2-7 dana. Manifestira se pojavom sitnih vezikula koje nakon nekoliko sati ili 1-2 dana pucaju i nastaju ulceracije. Za razliku od afti druge etiologije, ove ulceracije su raspoređene i na tvrdom i mekom nepcu i gingivama. Često je praćen poremećajem općeg stanja kod djeteta (povišena tjelesna temperatura i dehidracija zbog otežanog unosa tečnosti na usta), bolovima u mišićima, bolom u grlu te otokom regionalnih limfnih čvorova. Dijete je nervozno i zbog bolova odbija hranu, smanjeno je lučenje sline, jezik je obložen te se osjeti neugodan zadah iz usta. S obzirom na to da se radi o kapljičnoj infekciji, bolest je jako kontagiozna (zarazna), prenosi se preko ruku, čaša i pribora za jelo, dude i slično, pa često obolijevaju djeca iz kolektiva. Bolest traje oko dvije sedmice, nakon čega sve nastale promjene postepeno nestaju. Nakon bolesti ostaje trajni imunitet, ali virus ostaje pritajen u organizmu (u ganglijama živaca) te se kod određenog broja ljudi prilikom pada imuniteta bolest vraća, ali u manje dramatičnom obliku.

Kako se liječe afte? 

Terapija afti je simptomatska. Ona podrazumijeva ublažavanje simptoma boli i peckanja, upotrebu preparata koji potiču epitelizaciju (cijeljenje) tkiva i smirivanje upale, te podizanje otpornosti organizma.

Tekućina koju se preporučuje piti treba biti sobne temperature, a najbolji izbor je čaj od kamilice. Preporuka je jesti žitarice i povrće, a izbjegavati ljutu, paprenu, kiselu i krutu hranu. 

Za ublažavanje simptoma boli koriste se lokalni anestetici. Primjenjuju se direktno na aftu (štapićem) ili, ako je aftama zahvaćeno veće područje sluznice, ispiranjem usta, odnosno sprejanjem sluznice, obično prije obroka.

Lokalno primijenjeni preparati antiseptičkog dejstva imaju pozitivan efekt na sprečavanje eventualne naknadne bakterijske infekcije. 

Preparati koji sadrže lizozim, vitamin B6 ili hijaluronsku kiselinu ubrzavaju regeneraciju sluznice i skraćuju tok bolesti. Danas na tržištu postoje gotovi preparati koji sadrže jednu ili više komponenti koje pomažu ublažavanju tegoba kod pacijenata s aftama. Jedan od takvih preparata je Lysobact® u formi sprejeva (Lysobact P Spray®, Lysobact Spray®, Lysobact COMPLETE Spray®), koji kao glavnu aktivnu supstancu sadrži lizozim, prirodni enzim s antimikrobnim, antiinflamatornim, anestetskim, proregenerativnim, imunomodulatornim, mukoprotektivnim, antialergijskim, anti-plaqe dejstvom. Primjenjuju se u preventivne i terapijske svrhe. Ostale komponente u sastavu sprejeva – vitamin B6, cetilpiridin, lidokain – doprinose njegovom boljem lokalnom proregenerativnom, antiseptičkom i anestetičkom dejstvu.

U liječenju herpetičnog gingivostomatitisa kod djece, ukoliko je poremećeno opće stanje, osim lokalne terapije, potrebna je primjena antipiretika (npr. paracetamol), te povećan unos tečnosti kako bi se spriječila eventualna dehidracija djeteta. Kod težih oblika ove bolesti potrebna je sistemska primjena antivirotika (aciklovir, velaciklovir i sl.). Preparati za lokalnu primjenu kod djece ne bi trebalo da sadrže alkohol. 

Kako spriječiti pojavu afti?

Prevenirati afte je prilično težak zadatak. Jedini način da se u tome donekle uspije jeste pravilna prehrana (hrana bogata vitaminima i mineralima). Jačanju imunološkog sistema doprinose i dopune vitaminom C i cinkom. Ne treba zanemariti ni važnost sna te umjerenu tjelesnu aktivnost kao stimulanse imunološkog sistema. Ukoliko je moguće, poželjno je izbjegavanje stresnih situacija. Kod djece pravilna njega zubića i desni može spriječiti mnoge neugodne tegobe i bolesti, stoga se oralnoj higijeni djeca uče već u najranijoj dobi.

U narodu se za afte kaže: „Ako se liječe – traju sedmicu, a ako ne liječe – traju heftu.“ 

Facebook komentari