Starenje i psihičko zdravlje

Autor: dr.med. Amel Okanović, specijalista psihijatrije

Naučna disciplina koja proučava starenje u najširem smislu, tj. njegove kliničke, biološke, ekonomske, socijalne i psihološke aspekte, naziva se gerontologijom. Udio ljudi starije životne dobi, koji predstavljaju vulnerabilnu i specifičnu dobnu skupinu se progresivno povećava, što bitno utječe na zdravstvenu, ekonomsku, socijalnu i obrazovnu strukturu stanovništva. Zahvaljujući prvenstveno boljoj zdravstvenoj zaštiti stanovništva u svijetu, prosječna dužina trajanja života produžava se iz godine u godinu.

Uzroci i posljedice starenja

Postoji jasna razlika između pojmova starenje i starost. Starenje je prirodan i ireverzibilan fiziološki proces koji u pojedinih ljudi napreduje različitom brzinom, dok starost predstavlja određeno životno razdoblje povezano s hronološkom dobi. U procesu starenja događaju se mnogobrojne funkcionalne i strukturne promjene organa i organskih sistema (pored drugih patogenetskih faktora, najdominantniji uzrok je ćelijsko oštećenje DNK-RNK proteina te opadanje imunološke homeostaze organizma). Pomenuti procesi dovode do progresivnog slabljenja i oštećenja funkcija organizma, odnosno učestalije pojave pojedinih hroničnih bolesti.
Starost je uvjetovana genotipskom i fenotipskom individualnošću čovjeka, odnosno međusobno djelovanje faktora vanjske okoline i genetske predispozicije svake individue određuje brzinu individulanog starenja (ono počinje od samog začeća i traje do smrti). Proces starenja se ubrzava nakon četrdesete godine kao rezultat fiziološkog procesa starenja (kod zdravih osoba), tim brže ukoliko su naglašeni različiti nepovoljni faktori koji pridonose patološkom starenju (kod bolesnih osoba).
Prema Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji, stariju životnu dob dijelimo na: ranu (65-74 godine), srednju (75-84 godine) i duboku starost preko 85 godina.

Mentalno zdravlje u trećoj dobi

Stanje u kojem neka osoba ostvaruje svoje sposobnosti, prevladava stres svakodnevnog života i radi produktivno, smatra se stanjem očuvanog mentalnog zdravlja kojeg obilježava optimizam, vitalnost, energičnost, dobro socijalno i kognitivno (spoznajno) funkcioniranje, visoko samopoštovanje i sveukupno zadovoljstvo vlastitim životom.
Završetkom radnog vijeka, tačnije odlaskom u penziju, kod osoba se javlja zabrinutost, tjeskoba, osjećaj samoće, smanjuju se kontakti s okolinom i društvene aktivnosti, umanjuju se novčani prihodi te dolazi do većeg stepena ovisnosti o drugima, što starije osobe dovodi u stanje povećane psihičke osjetljivosti.

Gore pomenuti faktori mogu predstavljati opasnost i za psihičko zdravlje, jer socijalna distanca i pasivnost vode ka usamljenosti, žaljenju za prošlošću, osjećaju besperspektivnosti i nedostatku pozitivnih očekivanja u budućnosti.

Stariju ljudi stvaraju pogrešne percepcije i interpretacije realiteta, te postaju neodlučni, sumnjičavi i nepovjerljivi. U psihološkom funkcioniranju dolazi do smanjenja sposobnosti adaptacije novim situacijama, slabije inicijative i motivacije, pada kreativnog i produktivnog mišljenja, poremećaja koncentracije, pamćenja i pažnje, što može da predstavlja lični, porodični i društveni problem.

Duševni poremećaji

U morbiditetu starije populacije, psihički poremećaji čine udio od 30% kod osoba iznad 65 godina. Za staračko doba je karakteristično nekoliko tipova duševnih poremećaja: konfuzno-oneiroidna (delirantna) stanja, hronični moždani sindrom na bazi atero-arterioskleroze (Alzheimerova i vaskularna demencija), senilna demencija, anksioznost, depresivna stanja i senilna paranoidna stanja.

Demencijauzroci i simptomi

Klinički sindrom koji je karakteriziran propadanjem ranije stečenih mentalnih funkcija koje vodi smanjivanju ili nemogućnosti obavljanja svakodnevnih aktivnosti naziva se demencija. Najčešći uzroci psihoorganskog sindroma tipa demencije su Alzheimerova bolest i vaskularna demencija, koje zajedno čine oko 90% slučajeva. Rizični faktori za Alzheimerovu bolest su ženski spol, genetska predispozicija i povreda glave u prošlosti, a za vaskularnu demenciju krvožilne bolesti mozga, visok krvni pritisak i moždani udar.

Simptomi demencije su: ponavljanje istih pitanja, nemogućnost snalaženja na odranije poznatim mjestima i prostorima, nesposobnost izvršavanja uputa, dezorijentacija u vremenu i među ljudima te zanemarivanje vlastite sigurnosti, higijene i prehrane. Dementne osobe sklone su verbalnoj i fizičkoj agresiji, detaljnom i opširnom prepričavanju, ljutnji, sarkazmu, sumnjičenju, nepovjerenju, emocionalnoj labilnosti, poremećenom ritmu sna i budnosti, pojavi sumanutih ideja i haluciniranju.

Bitno je razlikovati demenciju od benigne staračke zaboravljivosti koja je rezultat usporavanja mentalnih procesa, ali te osobe imaju sposobnost pamćenja novih informacija. Značajno poboljšanje i svakodnevno funkcioniranje, kao i kvalitet življenja starijih dementnih osoba te odgađanje ozbiljnih funkcionalnih onesposobljenosti i potreba za institucionalizacijom postiže se uklanjanjem svih faktora koji negativno utiču na mentalne sposobnosti.

Briga o dementnim osobama

Za sve oboljele starije osobe koje žive u vlastitom domu potrebno je procijeniti sigurnost stanovanja i provesti odgovarajuće modifikacije u smislu smanjivanja mogućnosti samoozljeđivanja, osigurati pomoć u dnevnim aktivnostima kao što su dostava i priprema hrane te nadzor nad uzimanjem lijekova i sl. Važan aspekt brige o dementnim osobama je psihosocijalna podrška i pomoć od strane multidisciplinarnog tima centara za mentalno zdravlje u koordinaciji sa članovima porodice. Najveći broj gerijatrijskih bolesnika, nažalost, biva neprepoznato od strane članova njihove uže porodice koji smatraju to normalnom pojavom u starosti, te se iz istog razloga ne jave svom izabranom liječniku.
Starija životna dob, stres, otuđenost, nezadovoljstvo, odlazak u penziju, gubitak bračnog partnera, odlazak djece, smanjenje potrebe i motivacije za aktivnostima koje su nekad bile sastavni dio života, dovode do pojave depresivnih stanja koja mogu dovesti čak i do suicidalnih ideja i nakana, stoga je neophodno, iz pomenutih razloga, potražiti stručnu pomoć izabranog doktora medicine ili specijaliste psihijatra.

Psihofarmakoterapija

Psihofarmakoterapija ima značajno mjesto u liječenju starijih osoba oboljelih od psihičkih poremećaja. Lijekovi koji se upotrebljavaju ovisno o kliničkoj slici i simptomima su antidepresivi, antipsihotici, anksiolitici, antidementivi, hipnotici. Navedeni lijekovi moraju se davati sa oprezom, dozirati individualno, vodeći računa o principima racionalne primjene lijekova i njihovim eventualnim neželjenim efektima. Osoba s demencijom prevashodno treba biti pod nadzorom članova porodice, liječničkim nadzorom – najčešće specijalnosti neurologije, psihijatrije, porodične medicine te drugih specijalističkih grana, a zavisno od potreba izazvanih drugim pratećim bolestima (komorbiditetima).

Preventivne mjere u očuvanju mentalnog zdravlja

Preporuke za održavanje mentalne aktivnosti su sljedeće: budite fizički aktivni (hodanje, vježbanje, uređivanje bašte), hranite se zdravo, koristite razne mentalne stimulacije (čitanje, rješavanje križaljki, učenje stranih jezika, sviranje, igre s brojevima, igre memorije, budite društveni, smanjite stres, obezbijedite dovoljno kvalitetnoga sna, redovno uzimajte lijekove po preporuci liječnika).


Statistički podaci iz našeg Centra za mentalno zdravlje govore o povećanju učestalosti slučajeva kod kojih je dijagnosticiran psihoorganski sindrom, tipa demencije i drugih pratećih psihijatrijskih poremećaja. Naš zdravstveni sistem zaostaje u primjeni evropskih i svjetskih algoritama liječenja zbog neadekvatno uređenog zakonskog okvira koji bi, ulaganjem značajnijih finansijskih sredstava, mogao obezbijediti zadovoljavanje potreba i zahtjeva za zdravstvenom zaštitom starijih osoba. Po mom mišljenju, zbog nedostatka komunikacije, koordinacije i suradnje, izostaje angažman i interesovanje relevantnih institucija i profesionalaca. Da bismo popravili trenutno stanje u narednom periodu, potreban je angažman svih relevantnih sudionika naše društvene zajednice.

Facebook komentari