Usta i nos kao prva linija odbrane od infekcija

Autor: Dr. Nedim Halilbašić 

Usna šupljina početni je dio probavnog sistema. Predstavlja ulazna vrata organizma. Trajno je izložena utjecaju vanjskih faktora koji bi prodorom u organizam mogli ugroziti zdravlje, no to se ne događa jer u ustima postoje brojni zaštitni mehanizmi koji štite organizam od štetnih faktora. Povezanost zdravlja usne šupljine i općeg zdravlja je mnogostruka. Gotovo da nema sistemske bolesti koja se ne manifestira u usnoj šupljini. Mnoge bolesti svoje prve klinički vidljive promjene pokazuju upravo u usnoj šupljini, a ponekad su te promjene i jedina manifestacija bolesti.

U usnoj šupljini postoje tri osnovna nivoa odbrane:

1. intaktnost sluznice,

2. postojanje sline,

3. funkcija usne šupljine.

Svaki od ova tri nivoa može biti poremećen i tada nastaju patološke promjene u usnoj šupljini, koje se mogu proširiti na cijeli organizam. Zdravlje usne šupljine ovisi o cjelovitosti (integritetu) oralne sluznice jer samo intaktan oralni epitel sprečava prodor mikroorganizama i ostalih štetnih tvari kroz sluznicu.

Za održavanje intaktnosti oralne sluznice odgovoran je niz mehanizama:

obnavljanje epitelnoga tkiva od bazalnog sloja do površine;

keratinizacija i deskvamacija epitelnih stanica.

Keratinizacija omogućava pravilno sazrijevanje stanica, uključujući pravilne mitoze (dijeljenje stanica) i njihov prolazak kroz sve slojeve epitela. Deskvamacija je ljuštenje starih stanica na površini sluznice. Proces keratinizacije može biti poremećen, počevši od bazalnog sloja stanica (diskeratoza), ili se poremećaj očituje samo u pretjeranom orožnjavanju epitela (hiperkeratoza). 

Ako nastanu na oralnoj sluznici, lezije možemo podijeliti na tri osnovna nivoa:

promjene u nivou sluznice,

promjene ispod nivoa sluznice,

promjene iznad nivoa sluznice.

Svaka od navedenih promjena može biti potencijalno mjesto ulaza mikroorganizama u tijelo. 

Slina je specifičan sekret koji ima važnu ulogu u zaštiti usne šupljine. Sastavljena je od vode, organskih i anorganskih tvari, a proizvod je velikih i malih žlijezda slinovnica, raspoređenih po cijeloj usnoj šupljini. Dnevno se izlučuje između 500 i 800 ml sline, a izlučivanje je kontrolirano simpatičkim i parasimpatičkim nervnim sistemom. Slina ima brojne funkcije koje su nužne za očuvanje oralnog zdravlja i normalno funkcioniranje usne šupljine. Antimikrobni učinak sline postiže se na nekoliko načina: mehaničkom eliminacijom mikroorganizama gutanjem, vlaženjem oralnih struktura, čime se sprečava adherencija (prijanjanje) mikroorganizama na sluznicu. Puferski sistemi sline održavaju optimalan pH, čime onemogućuju razvoj mikroorganizama. 

Višetruki utjecaj lizozima

Postoji i enzimski sistem sline, koji se sastoji od enzima lizozima, peroksidaze, laktoferina, koji imaju antimikrobni učinak. Lysobact proizvodi sadrže lizozim. Lizozim djeluje antimikrobno (sposobnost lizozima da uništava bakterije), antiinflamatorno (stabilizira membrane upalnih stanica te sprečava prekomjerno aktiviranje i smanjuje destruktivnu aktivnost nekih upalnih enzima), proregenerativno (pomaže i ubrzava regeneraciju i zarastanje sluznice), mukoprotektivno (pokazuje sposobnost agregacije bakterija, čime se smanjuje mogućnost prijanjanja i kolonizacije bakterija na površine u ustima te poboljšava njihovo odstranjivanje iz usne šupljine), antialergijski (djelovanjem lizozima snižava se tzv. antigensko opterećenje organizma), imunomodulatorno (lizozim utječe na jačanje lokalnog imunog odgovora sluznice usta i grla, potiče korisne imune odgovore, stimulira stanice imunog sistema da proizvode supstance poput interferona, interleukina, faktora nekroze tumora, stabilizira membrane upalnih stanica i smanjuje njihovu degranulaciju i oslobađanje medijatora upalne i alergijske reakcije, uključen je u „čišćenje” organizma od štetnih komponenti imunog odgovora). Među salivarnim imunoglobulinima prevladavaju IgA, čija je glavna funkcija sprečavanje adherencije mikroorganizama na receptore na površini sluznice. Jasno je da će se u slučaju smanjene salivacije poremetiti osnovna funkcija usne šupljine te mehanizam odbrane usne šupljine.

Kako zaštititi nos

Nos se sastoji od dvije simetrične šupljine koje su odijeljene nosnom pregradom. U svakoj nosnoj šupljini postoje tri nosne školjke ispod kojih se nalaze nosni hodnici. Takva građa omogućuje turbulencije, ubrzanje udahnutog zraka i njegov dolazak do najudaljenijih dijelova pluća.

Odrasli ljudi svakodnevno udahnu oko 10.000-20.000 litara zraka. Zrak prolazi kroz nos koji ga na taj način čisti od čestica prašine, dima, alergena, a unutrašnja površina nosa zagrijava i vlaži zrak. Nosni sluznični epitel sastoji se od cilijarnih kolumnarnih stanica, necilijarnih kolumnarnih stanica, vrčastih stanica i bazalnih stanica. Vrčaste stanice sastoje se od žljezdanih elemenata epitelnog sloja, koji proizvodi sluz te tvori zaštitni površinski sloj preko sluznične membrane. U 24 sata sluznica proizvede oko pola litre sluzi. Sluz se sastoji od niza korisnih tvari kao što su imunoglobulini i lizozim koje ju štite od bakterija. Sluz omogućuje, također, i vlaženje zraka u nosu, što je vrlo bitno jer je isušena sluznica podložnija štetnom utjecaju bakterija, virusa, prašine. Zrak koji prolazi kroz nosne hodnike udara u mnoge prepreke kao što su nosne školjke i septum. Svaki put kada zrak naiđe na neku prepreku, mijenja smjer kretanja. Čestice koje su u zraku imaju veću masu i inerciju, pa ne mogu mijenjati smjer kretanja toliko brzo kao zrak. One nastavljaju istim smjerom i udaraju u prepreke gdje se hvataju na sluz te se pomoću trepetljika prebacuju u ždrijelo. Niti jedna čestica veća od 4 do 6 mikrometara (milionitog dijela metra) ne  ulazi u pluća kroz nos. Iz dišnog sistema čestice odlaze kada ih se proguta.

Stanja koja pogoduju oštećenju sluznice su:

pad opće otpornosti organizma (premorenost, bolest drugih organskih sistema, neishranjenost ili nezdrava prehrana),

povećano izlaganje uzročnicima (tramvaji, puno ljudi na malom prostoru, djeca koja idu u vrtiće),loš standard (vlažni stanovi, slabo grijanje, nehigijena), ali i 

dobar standard (centralno grijanje, klima-uređaji koji uzrokuju smanjenje vodene pare u zraku),

zagađenost okoline, smog, dim,

devijacija septuma,

prirođeno suženi sinusni otvori, alergije (polen, trava, korova, stabala, prašina, grinje).

Šta se događa sa sluznicom kada je napadne virus ili neki alergen (polen)? Virus napada stanice u kojima se razmnožava dok stanica ne propadne. Oslobođeni virusi tada napadaju susjedne stanice i tako redom. Napad virusa pokreće niz odbrambenih mehanizama. Prvo, najbliže odbrambene stanice napadnu virus te počnu lučiti, laički rečeno, SOS spojeve kojima dozivaju pomoć. Pomoć stiže u obliku drugih odbrambenih stanica koje se normalno nalaze u krvi. Da bi te stanice što prije došle, krvne žile se na mjestu napada šire, protok se znatno pojačava, što rezultira povećanim izlaženjem tekućine i odbrambenih stanica iz krvnih žila na mjesto “bitke”. Kako se radi o prostorno vrlo ograničenom “bojnom polju”, vrlo brzo nastane velika gužva (otok sluznice ili edem), koja se klinički očituje kao začepljen nos. Cijeli opisani proces od početka odbrane do nastajanja edema zove se upala. Alergeni se razlikuju po učinku od virusa po tome što uzrokuju upalu bez oštećenja stanica. 

Tu na scenu stupa hipertonična otopina obogaćena lizozimom. LYNASE® sprej za nos ima svojstvo da prirodnim mehanizmom osmoze izvlači višak tečnosti iz otečene sluznice i tkiva nosne šupljine i razrjeđuje gusti sekret u nosu. Kod normalne sluznice nosa sprej ima funkciju vlaženja i zaštite. U nosnoj šupljini djeluje tako što ubrzava pokrete i potiče aktivnost epitelnih trepetljika (cilija), zbog čega pomaže čišćenju nosne šupljine od nakupljenog sekreta, prašine, nečistoća, suhih naslaga, krastica, alergena i infektivnih supstanci.

Facebook komentari